Okresy te opisywane są w podręcznikach psychologii rozwojowej tak szczegółowo, .iż nie ma potrzeby zatrzymywać się nad ich analizą. Tak zwana krnąbrność (nieposłuszeństwo), jedna z głównych wad młodzieży, na którą narzekają starsi, jest często naturalnym produktem oporu młodych przeciwko zbytniemu krępowaniu ich swobody przez starszych. Jeżeli chodzi o trwałe oddziaływanie, to bywa ono ną tle antagonizmu nie mniej żywe, aniżeli oddziaływanie płynące ze stosunków przychylności. Dziecko spotyka się tu z reakcjami nieraz bardzo ostrymi, które długo pozostają w jego pamięci. Przy swojej ciekawości i ruchliwości, a małej zręczności i ostrożności, dokonuje ono łatwo czegoś, co z punktu widzenia starszych jest szkodą. Wywołuje to z ich strony reakcję w formie gniewu i oburzenia, które wyładowują się w zakazach, groźbach, naganach i karach. W ten sposób dziecko jest zmuszone uczyć się hamować swoje impulsy i dostosowywać do reguł narzuconych mu przez starszych. To podporządkowanie się woli starszych, gdy idzie zbyt daleko, prowadzi do tzw. zahukania dziecka; jego inicjatywa zostaje złamana, a przy każdym swoim poczynaniu ogląda się ono na to, co powiedzą starsi2. Dziecku obdarzonemu dużą odpornością wewnętrzną pozostaje w takich sytuacjach jeszcze inna droga, a mianowicie droga systematycznego opierania się, protestu, a w pewnych przypadkach pozornej uległości, która czeka na chwilę rewanżu. Gdy stosunki przychyl- 1

Podobne strony: Agencja kreatywna Wychowanie a społeczeństwo i nie tylko.